21 kwietnia 2026
2026-04-20
Grafika: Tomasz Bielicki/PR PiK
Od 12-letniego chłopca, który zaciągnął się do Legionów Polskich, przez pomoc w przygotowaniu III powstania śląskiego, po objęcie kierownictwa ekspozytury polskiego wywiadu w wolnym mieście Gdańsku w wieku zaledwie 26 lat. Major Żychoń znał swoją wartość, miał fantazję i działał odważnie. Jednak Niemcy na wybrzeżu zbyt mocno utrudniali mu skuteczne zdobywanie informacji, w 1930 roku osadzono więc Ekspozyturę nr 3 w Bydgoszczy. To w tym mieście Żychoń przeprowadził najbardziej spektakularną akcję w swojej karierze - akcję „Wózek”. Dzięki wiedzy o kolei, którą zapewne pozyskał częściowo od ojca - urzędnika kolejowego, kontrolował korespondencję III Rzeszy. W międzywojniu pociągi tranzytowe kursujące między Niemcami Wschodnimi a resztą Rzeszy przejeżdżały bowiem przez polskie terytorium. W wagonach pocztowych znajdowały się worki z przesyłkami – listami, dokumentami, raportami. Żychoń dostrzegł w tym szansę. Dzięki współpracy z kolejarzami i wyspecjalizowanymi zespołami operacyjnymi, polski wywiad był w stanie potajemnie otwierać worki pocztowe, kopiować ich zawartość, a następnie odsyłać wszystko na miejsce – tak, aby Niemcy nie zorientowali się, że ich tajemnice zostały naruszone. Żychoń współpracował w tej akcji nie tylko z kolejarzami, ale także z włamywaczami i złodziejami, którzy doskonale wiedzieli, jak nie zostawiać po sobie śladów. Dzięki temu przez lata Niemcy nie zorientowali się, że ich korespondencja jest czytana przez Polaków. Pozyskane w ten sposób przez Żychonia informacje stanowiły 60% wszystkich informacji wywiadowczych na odcinku niemieckim. Polski wywiad zdobywał dane o strukturze niemieckiej armii, stanie uzbrojenia, planach mobilizacyjnych, a nawet o nastrojach społecznych.
Była to operacja wymagająca niezwykłej precyzji, dyskrecji i organizacji. Każdy błąd mógł doprowadzić do jej dekonspiracji i poważnych konsekwencji dyplomatycznych. Major Żychoń nie kalkulował jednak w ten sposób. Po prostu działał i odnosił sukcesy. Do wysłuchania drugiej części historii Jana Henryka Żychonia, w ramach cyklu „W cieniu, czyli radiowe kroniki szpiegowskie”, zaprasza Adriana Andrzejewska-Kuras.
